Hüseyinzade Ali Turan

Türk Dünyasının Üç Renkli Fikir Babası: Hüseyinzade Ali Turan (1864 - 1940)

Türk dünyasının "mavi, kırmızı ve yeşil" renklerle simgelenen fikir babası Hüseyinzade Ali Turan, Türkçülük düşüncesini estetik, felsefe ve siyasetle harmanlayan çok yönlü bir dehadır. Azerbaycan'da doğup İstanbul'da kimlik kazanan bu büyük mütefekkir, Türk dünyasının modernleşme formülünü yazan isimdir.

Petersburg'dan İstanbul'a Uzanan Kimlik İnşası

1864 yılında Azerbaycan'ın Salyan şehrinde doğdu. Dedesi Kafkasya Şeyhülislamı olduğu için derin bir İslami eğitimle büyüdü. Ancak asıl dönüm noktası, St. Petersburg Üniversitesi'nde fizik-matematik okurken Panslavizm akımını yerinde görmesi ve buna karşı Türkçülük bayrağını açmasıdır. Ardından İstanbul'a gelerek Askeri Tıbbiye'de doktor olmuş, burada Türkçülüğün ilk gizli örgütlenmelerinde yer almıştır.

Üçlü Formülün Mimarı: "Türkleşmek, İslamlaşmak, Avrupalılaşmak"

Hüseyinzade'nin Türk dünyasına bıraktığı en büyük miras, 1905 yılında Bakü'de çıkardığı Füyuzat dergisinde sistemleştirdiği şu meşhur üçlü saç ayağıdır:

• Türkleşmek: Milli benliğe, dile ve köklere sahip çıkmak.
• İslamlaşmak: Manevi değerleri ve ahlakı korumak.
• Avrupalılaşmak (Muasırlaşmak): Batı'nın ilmini, tekniğini ve medeniyetini kuşanmak.

Bu formül, sadece Ziya Gökalp'in fikirlerine temel oluşturmakla kalmamış; bugün Azerbaycan bayrağındaki renklerin (Mavi-Kırmızı-Yeşil) doğrudan kaynağı olmuştur.

Siyasi Mücadelesi ve Turancılığı

O, Türk dünyasının birleşmesini bir "Turan" hayali olarak değil, kültürel ve siyasi bir zorunluluk olarak görmüştür. 1918'de kurulan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin kuruluşunda aktif rol oynamış, ancak Sovyet işgali sonrası Türkiye'ye yerleşerek Atatürk dönemi reformlarına akademik düzeyde katkı sunmuştur. Soyadı kanunu çıktığında, ömrünü adadığı idealine sadık kalarak "Turan" soyadını almıştır.

Başlıca Eserleri

Siyaset-i Füruşet (1907)

Dönemin Rus ve İran politikalarını eleştiren, Türklerin uyanışını savunan makaleleridir.

Türkler Kimdir ve Kimlerden İbarettir? (1905)

Türk milletinin tarihsel sınırlarını ve birliğini bilimsel bir dille anlatan temel eseridir.

Ebedi Güzellikler

Estetik ve sanat üzerine yazdığı, milli sanat anlayışını temellendirdiği yazılarıdır.

Kırmızı Karanlıklar

Milli ve vatanperver duyguları işlediği şiirsel metinleridir.

Tıbbi Eserler

İstanbul Üniversitesi'nde hocalık yaptığı dönemde kaleme aldığı dermatoloji (cilt hastalıkları) üzerine bilimsel kitaplarıdır.

"Biz kimiz? Biz bir milletiz ki; dilimiz Türk, dinimiz İslam, medeniyetimiz ise çağdaş dünyadır."

— Hüseyinzade Ali Turan